Budynek przy al. gen. J. Hallera 14, w którym od 1973 roku mieści się siedziba Pomorskiej Biblioteki Pedagogicznej w Gdańsku, ma za sobą ponad sto lat historii. Charakterystyczny gmach z czerwonej cegły, otoczony starymi drzewami, jest jednym z tych miejsc we Wrzeszczu, które przez kolejne pokolenia pełniły ważną funkcję edukacyjną. Poniższy artykuł został stworzony na podstawie rozdziału pt. „Od szkolnych ławek po regały z książkami – ponad 100-letnia historia jednego z gdańskich budynków” autorstwa Katarzyny Kurkiewicz, pochodzącego z publikacji przygotowanej z okazji 80-lecia Pomorskiej Biblioteki Pedagogicznej w Gdańsku.
Zanim pojawiły się tu regały z książkami i czytelnicy, w budynku działała nowoczesna szkoła początku XX wieku. Jej historia sięga 1907 roku, kiedy w szybko rozwijającej się dzielnicy Nowe Szkoty oddano do użytku pierwszą część kompleksu – szkołę dla chłopców. Cztery lata później dobudowano skrzydło dla dziewcząt, tworząc jeden z większych zespołów szkolnych w tej części ówczesnego Gdańska.
Przez ponad sto lat zmieniały się funkcje budynku, jego użytkownicy i otoczenie, ale jedno pozostało niezmienne – jego związek z edukacją. Dziś tę historię kontynuuje Pomorska Biblioteka Pedagogiczna, która od ponad pięciu dekad działa w murach dawnej szkoły. W jej ścianach i najbliższym otoczeniu wciąż można odnaleźć ślady kolejnych etapów tej historii – od detali dawnej szkoły, przez wojenne pamiątki, po wspomnienia jej dawnych uczniów.
Aby lepiej zrozumieć historię tego miejsca, trzeba cofnąć się do czasów, gdy okolica dzisiejszej al. gen. J. Hallera wyglądała zupełnie inaczej.
Nowe Szkoty – tutaj zaczyna się historia
Nowe Szkoty (niem. Neuschottland) to rejon dzisiejszych ulic Wyspiańskiego i Leczkowa w Dolnym Wrzeszczu. Pierwotnie była to osada powstała w drugiej połowie XVI wieku wokół Opackiego Młyna, której nazwa wiązała się z osiedlającymi się tu szkockimi emigrantami.
Na początku XX wieku okolica szybko się rozwijała. Przybywało mieszkańców, domów i obiektów użytkowych. Wytyczona wówczas ulica Neuschottland, odpowiadająca dzisiejszej ul. Wyspiańskiego, stała się ważnym traktem prowadzącym w stronę Brzeźna.
Rozwój dzielnicy oznaczał także rosnące potrzeby edukacyjne. To właśnie tutaj rozpoczęto budowę nowoczesnego jak na owe czasy kompleksu szkolnego.
Nowoczesna szkoła początku XX wieku
Pierwszą część gmachu oddano do użytku 24 października 1907 roku. Była to szkoła dla chłopców. W 1911 roku dobudowano skrzydło dla dziewcząt, tworząc dwa oddzielne skrzydła połączone wspólną salą gimnastyczną.
Szkoła została zaprojektowana z uwzględnieniem ówczesnych nowoczesnych rozwiązań. Sale lekcyjne rozmieszczono wokół korytarzy zapewniających dobre doświetlenie i wentylację. W budynku znajdowały się m.in. sale do śpiewu i rysunku, pomieszczenia administracyjne, świetlice, a nawet szkoła gotowania.
W szkole dla chłopców działało 12 klas, w szkole dla dziewcząt – 18. Był to więc duży ośrodek edukacyjny, ważny dla rozwijającej się dzielnicy.
Jak mogły wyglądać te wnętrza, gdy ponad sto lat temu rozbrzmiewał w nich szkolny gwar?
Korzystając ze sztucznej inteligencji, spróbowaliśmy cofnąć się w czasie i wyobrazić sobie codzienność działającej tu niegdyś szkoły dla dziewcząt. Poniższe obrazy są jedynie wizualizacją inspirowaną historią budynku i zachowanymi elementami jego architektury – nie stanowią wiernej rekonstrukcji historycznej.
Ślady dawnej szkoły
Ceglany gmach zachwycał nie tylko funkcjonalnością, ale także architekturą. Starszą część ozdobiono dekoracyjnie układanymi cegłami, a nowsze skrzydło – ceramicznymi fryzami i ostrołukowymi arkadkami. Od strony północnej znajdowała się charakterystyczna ażurowa wieżyczka z dzwonem szkolnym.
Wiele elementów dawnego kompleksu zachowało się do dziś. Dwa rzędy kasztanowców przypominają o dawnym przebiegu ulicy Neuschottland, a na dziedzińcu stoją dwa niewielkie budynki, które pierwotnie mieściły szkolne toalety. Na jednym z nich wciąż można zobaczyć fragment niemieckiego napisu „Mädchen Abort”.
Zachowały się także ślady dawnych poidełek oraz oznaczenie wejścia do jednego ze schronów. Nad oknem niskiego parteru, w części zajmowanej przez Bibliotekę, widoczne są trzy białe strzałki wskazujące miejsce, w którym znajdowało się wejście do schronu.
dawne toalety
wejście do biblioteki – po lewej stronie widoczne oznaczenie schronu oraz poidło
Wojna i powojenne losy
Losy budynku podczas II wojny światowej nie są w pełni udokumentowane. Wiadomo, że jeszcze w 1942 roku działały w nim obie szkoły. Pod koniec wojny gmach został prawdopodobnie przejęty przez wojsko i urządzono w nim lazaret.
Sam budynek nie został poważnie zniszczony. Na jego murach do dziś można odnaleźć ślady po kulach – materialne świadectwo wydarzeń 1945 roku.
Po wojnie gmach ponownie służył edukacji. W jego dwóch skrzydłach działały Szkoła Podstawowa nr 18 oraz Szkoła Podstawowa nr 28, która w 1965 roku otrzymała imię Obrońców Wybrzeża. Obie szkoły funkcjonowały do 1977 roku.
pamiątkowa tablica z nadania imienia Obrońców Wybrzeża SP nr 28
Od szkoły do biblioteki
Dla historii naszego budynku szczególne znaczenie ma rok 1973. W północnym skrzydle swoją siedzibę znalazła wówczas Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka. Od tego czasu budynek nieprzerwanie związany jest z działalnością biblioteczną.
W 1977 roku drugie skrzydło zajęła instytucja zajmująca się kształceniem nauczycieli i badaniami oświatowymi, której następcą jest dziś Pomorskie Centrum Edukacji Nauczycieli. Obecnie w budynku swoją siedzibę maj również Pomorski Ośrodek Adopcyjny, a w jednym z dwóch budynków po dawnych toaletach znajduje się Biuro Turystyki Unitur.
Przez lata zmieniały się funkcje poszczególnych pomieszczeń, ale edukacyjny charakter miejsca pozostał niezmienny.
Historia, którą można zobaczyć
Dziś dawny budynek szkolny jest częścią codzienności Pomorskiej Biblioteki Pedagogicznej. Dawne sale lekcyjne służą innym celom, a w miejscu szkolnych ławek znajdują się regały z książkami. Jedno z dawnych mieszkań woźnego mieści obecnie Regionalną Izbę Edukacyjną i Muzeum Oświaty Pomorskiej.
W murach pozostały jednak ślady wcześniejszych historii. Stare drzewa, detale architektoniczne, dawne budynki gospodarcze, oznaczenia schronów czy ślady uczniowskich inicjałów przypominają o kolejnych pokoleniach, które spędziły tutaj część swojego życia.
Ponad sto lat po otwarciu pierwszej części kompleksu budynek nadal służy edukacji. Zmieniło się jego przeznaczenie, zmienili się użytkownicy, ale jego związek z nauką, wiedzą i edukacją pozostał niezmienny.
przykładowe podpisy uczniów wyryte w cegłach elewacji
przykładowe podpisy uczniów wyryte w cegłach elewacji
Chcesz poznać historię naszego budynku dokładniej?
Zachęcamy do wypożyczenia publikacji jubileuszowej, aby lepiej poznać nie tylko historię miejsca, które od ponad stu lat związane jest z edukacją, ale również historię działalności naszej instytucji. Książkę wypożyczysz tutaj.
